ondertekenen

prof. dr. ir. Nico Baken

Professor Enterprise Networks bij de TU in Delft en werkzaam bij KPN Nederland als senior strateeg

De zeven miljoen Nederlandse gezinnen kunnen in 2017 de eindjes niet meer aan elkaar knopen. Hun vrij besteedbaar inkomen is dan gereduceerd tot nul. Het netto-inkomen gaat volledig op aan vaste lasten. Toch is een Nieuw Nederland binnen handbereik! Duurzame energie, moderne zorg en innovatieve bouw, betere veiligheid en efficiëntere ICT maken dat we samen Het Goede Leven in dat Nieuwe Nederland realiseren. 
   Die prognose over gezinsinkomens doet prof. dr. ir. Nico Baken naar aanleiding van het verschijnen van het manifest ‘De oplossing van de crisis kost niets!’, dat is ondertekend door circa vijftig economen, oud-bewindslieden, opinieleiders en zakenmensen.
   Professor Baken treedt als initiatiefnemer op als hun woordvoerder. Hij is in het dagelijks leven Professor Enterprise Networks Delft University of Technology bij de TU in Delft en werkzaam bij KPN Nederland als senior strateeg.
   Volgens het manifest is dit rampscenario eenvoudig voorspelbaar. In de jaren zestig van de vorige eeuw werd slechts één derde van het vrij besteedbaar inkomen uitgegeven aan vaste lasten. Vandaag de dag is dat al twee derde. Met de voortgaande stijging van de kosten (vooral inzake energie en zorg) is de citroen vermoedelijk in 2017 uitgeknepen en is het vrij besteedbaar deel van het netto-inkomen gedaald tot nul.

Verantwoordelijkheid
In het manifest stellen de ondertekenaars niet één partij verantwoordelijk voor die ontwikkeling, samen zijn we verantwoordelijk acties te ondernemen om het tij te keren: de burger, het bedrijfsleven, de overheid, de wetenschap en de perswereld. Nu gebeurt dat nog niet en zadelt bijvoorbeeld de overheid de burger op met hogere lasten.
   De ondertekenaars wijzen onder meer op de onbeheersbaarheid van de zorgkosten. ‘Iedere burger kan op zijn vingers natellen, dat de bekostiging van de gezondheidszorg spaak loopt, als er niet ingegrepen wordt. De zorgkosten belopen nu al ruim 90 miljard euro per jaar. Dat is nota bene éénderde van de rijksbegroting,’ aldus Baken. Verder breekt het manifest de staf over de energiepolitiek van de achtereenvolgende regeringen. Vastgesteld wordt, dat de zon 175.000 Terawatt levert, terwijl de wereldbevolking klokje rond maar 12 tot 14 Terawatt nodig heeft. ‘Er is dus geen energieschaarste! Er is overvloed, terwijl de Nederlandse overheid lijkt vast te houden aan het geneuzel over schaliegas. Het is uit den boze om Moeder Aarde op deze wijze pijn te doen. Je doet je eigen moeder per slot van rekening toch ook geen pijn?’

Wake-upcalls
Het betrokken manifest wijst op meer misstanden en tekortkomingen in onze samenleving, uitgesplitst naar vitale sectoren. Voor elke sector wordt een oplossingsrichting aangewezen in de vorm van wakeupcalls.
   Professor Baken: ‘In het algemeen moeten politiek en bedrijfsleven ophouden de burger voor de gek te houden. Iedereen beseft, dat de huidige manier van leven en geldbesteding niet is vol te houden. Die weg loopt dood. Ook de burger realiseert zich dat, maar ook hij doet mee aan die neerwaartse spiraal: hij houdt zichzelf voor de gek. We zijn bijna barbaarsprimitief bezig.
   Wij zijn overigens niet de enigen die dat zeggen. Iedereen ziet de muur op zich afkomen. Het wordt hoog tijd dat we datgene wat we in onze buik voelen, omzetten in daden en daarmee inzetten op onze verantwoordelijkheid. Zó kritisch is het intussen geworden. Het is zacht gezegd opmerkelijk, dat het Sociaal- Cultureel Planbureau (SCP) dit perspectief niet al lang geleden heeft gecommuniceerd. Voorts: door niets te doen, zetten we de deur open voor sociale anarchie. Het biedt kansen aan partijen die u en ik niet aan de macht willen hebben.’

Mens verantwoordelijker maken
Ten aanzien van de volksgezondheid en de ontsporende zorgkosten roept het manifest op tot bewustzijn onder de burgers. ‘De Nederlandse gezondheidszorg kunnen we het best omschrijven als “het uit handen geven van onze gezondheid”. We maken anderen (doktoren, verzekeraars) verantwoordelijk voor onze gezondheid. Dat kan natuurlijk niet, het is een vitale waarde van de mens zelf.
   Gemiddeld doen we er zelf veel te weinig aan. Gezond eten en gezond sporten staan laag op de prioriteitenladder. Veel mensen eten volstrekt ongezond. Sterker nog: veel mensen wéten niet eens wat ze eten. Daardoor nemen bijvoorbeeld de kankers sterk toe. Als dit wanbesef niet wordt tegengegaan, blijven de kosten van de zorg stijgen.
   Bovendien zou op wereldniveau de formulering van het begrip “gezondheid” moeten veranderen. De omschrijving is nu “a complete state of well-being”. Die definitie is fout, past niet meer in deze tijd. Een andere definitie zou de mens verantwoordelijker maken voor zijn eigen gezondheidssituatie. En het zou de kosten voor het instandhouden van die gezondheid drukken.
   In andere delen van de wereld worden proeven gedaan met afspraken tussen consumenten en verzekeraars over een gezonde levenswijze, inzake eten, drinken, roken en lichaamsbeweging. De praktijk wijst daar uit, dat de gezondheid toeneemt en dat het ziekteverzuim daalt. Dat levert een verlaging van premies op en een hogere arbeidsproductiviteit. Het is hard te maken, dat dáár een oplossing ligt en met de nodige aanpassingen geldt die oplossingsrichting voor alle sectoren’

Deelbelang en eigenbelang
‘Het lijkt allemaal zo logisch. Ik weet niet, waarom het in Nederland dan niet gebeurt. Mijn inschatting is, dat Nederland niet ver genoeg vooruitkijkt en dat er te veel in deelbelangen en eigenbelangen wordt gedacht. Men moet echter bij de buurman over de schutting willen kijken. Voor sectoren betekent dat sectoroverstijgend denken en innoveren.
   Een goedkopere gezondheidssector is een taak voor burgers, verzekeraars, overheid en bedrijfsleven gezamenlijk. Bij de uitvoering van die taak is het sectoroverstijgend denken noodzakelijk. Dat vertelt ons manifest telkenmale. Zonder dát is elke aanpak zinloos, en juist zingeving dient een uitgangspunt te zijn. Maar we zitten nog altijd vast aan de oude modellen. We zijn nog niet meegegroeid met de mogelijkheden en de veranderingen van de moderne tijd.
   Als dat wél zou gaan gebeuren, zal de gezondheidszorg in ons land snel en noodzakelijk veranderen, kantelen van een “disease management” naar een “health management”. Die kant moeten we op, dat is een noodzakelijke transitie.’

Energie transitie
Eenzelfde verhaal is te vertellen over de energievoorziening. Ook daar wordt geen gebruik gemaakt van de moderne middelen.
   ‘Vroeger waren er geen zonnecollectoren, nu wel. Waarom is de kentering dan niet allang ingezet? Het gebruik van fossiele brandstoffen is een aanslag op onze aarde. De voorraad is bovendien eindig. Een overstap naar alternatieve, niet-fossiele energieopwekking is noodzakelijk met nationaal plan. Bovendien is grootschalige opwekking en distributie van energie veel te duur. Kleinschalige, decentrale productie is dringend gewenst. Onze groene vrienden uit het plantenrijk doen dat al ruim 400 miljoen jaar. Heel Nederland in 2025 aan de circulaire energie: een onafhankelijk partij zou er een nationale “value-case” van moeten maken, de “energie-kanteling” (Energiewende) voor Nederland. Van de overheid kunnen we vooralsnog weinig verwachten. Zij denkt (nog) te veel belangen in de fossiele-energiesector te hebben, omdat ze de integrale value-case niet gemaakt heeft.’

Snel goede voorbeelden nodig
Het manifest van de vijftig topmensen wijst op het bestaan van de drie bekende waarden van Elkington voor een duurzame ontwikkeling van de wereldsamenleving: People, Planet, Profit.
   Volgens prof. Baken mag daar voor Nederland een vierde P aan worden toegevoegd: de P van Pneuma (betekenis, zingeving). ‘We leven ons leven erg gemakzuchtig. Vragen als “waarom ben ik op aarde, waarom leef ik, waar doe ik het allemaal voor?” worden zelden meer gesteld, laat staan bediscussieerd, maar je voelt dat dat aan het kenteren is. Maar we nemen voor onszelf nog geen definitieve beslissingen. We pakken niet door, omdat we dan andere dingen moeten loslaten.
   We weten allemaal hoe het anders moet, maar we zetten nauwelijks stappen daarheen. Zie de zorg en de energie, maar dat zijn slechts twee voorbeelden.
   Bovendien missen we een regering die de maatschappelijke dialogen aanzwengelt en het goede voorbeeld geeft. Ze wéten wel, dat het fundamenteel anders moet, en het kán ook, maar toch gebeurt het niet. Begin eens in de sectoren zorg, energie en bouw. De technische middelen zijn er, inclusief de ict die de transities ondersteunt. Of we dat kunnen? Natuurlijk kunnen we dat! Kijk eens naar onze Deltawerken, of wat te denken van de transitie van kolen naar aardgas… binnen 6 jaar hadden we het voor elkaar, nieuwe gasleidingen door heel Nederland, nieuwe gasfornuizen in alle huishoudens, en dat terwijl een aantal zwartkijkers zeiden dat dat onmogelijk was!’

Meer bewust zelf doen
‘Het gevaar dat deze ontwikkelingsrichting op korte termijn bedreigt, is de economische en financiële crisis. Wij gaan er in het manifest van uit, dat die groter en groter zal worden. Het wordt wereldwijd heel gemeen, het gaat écht pijn doen.
   Toch kan de mens op zijn eigen plekje daaraan genoeg veranderen. We leiden op dit moment in ons land een risicoloos en middelmatig leven, terwijl binnen handbereik is om het helemaal anders te gaan doen en zinvol te gaan leven. Kijk maar eens naar Tegenlicht. Sla acht op de aarde, sla acht op anderen en voel je onderdeel van het geheel. Een beetje zoals het holondenken uit de fysica en filosofie: “Ieder geheel bestaat in zijn delen en vormt zelf deel van een groter geheel, terwijl de delen weer gehelen op zich zijn.”
   Niet alleen het zorgstelsel en de energiesector, maar de hele samenleving lijdt onder het feit dat de burger tegenwoordig alles aan instituties en bedrijven uit een twintigtal sectoren overlaat. We hebben ons dagelijks leven gewoon uit handen gegeven. We doen nog weinig zelf. We kúnnen het vaak ook niet meer.
   Als individuen hebben we dus bijna alles geoutsourcet. Dat heeft een enorme groei opgeleverd en een grote welvaart, maar we lopen nu tegen de grenzen van die organisatievorm aan en de capaciteit van onze eindige planeet. De oude ketens stokken. We zullen erachter komen, dat we handelingen moeten gaan terugnemen en ze weer zelf moeten gaan doen, decentraal.’

Losmaken van vierjaarscyclus
‘Juist een kleinschalige collectieve aanpak is vereist, zoals de decentrale energieopwekking, watergebruik, transport, onderwijs, ICT. Daarvoor zijn transities nodig, die snel zijn aan te vangen, mits ze worden losgemaakt van de vierjaarscyclus van onze kabinetten.
   Immers, onze politici zijn vaak onvoldoende geschoold voor langetermijnbeleid en het besturingsmodel is er überhaupt niet geschikt voor. Ook zijn ze daarvoor te weinig erudiet, sectoroverstijgend.’